Jak w zajęcia przyrodnicze wpleść kwiaty jadalne?

Fiołek wonny w roli głównej

Wiosna w tym roku nieco się spóźnia, lecz właśnie nadszedł najpiękniejszy  okres – fiołkowy! Fiołki wonne podziwiamy za zapach i wygląd, ale można je również zajadać. To dobry czas na spacery  i rozpoczęcie przygody z kwiatami jadalnymi.

Pracując ze swoimi podopiecznymi szukamy wciąż nowych pomysłów na spotkania z przyrodą. Coraz częściej uczymy ich jak zbliżyć się do natury, poznać ją i pokochać. Hortiterapia bardzo w tym pomaga. Prawie nie potrzeba nakładów finansowych, by z małej roślinki jakim jest fiołek wonny  wyczarować wiele zajęć  dla dzieci lub seniorów. Taka praca z roślinami pomoże w usprawnieniu motoryki małej i w  ćwiczeniu chwytu pęsetowego .

Przedstawię tu niezwyczajne pomysły, bo pokazujące tą skromną roślinkę w kuchni.  Kwiaty jadalne przeżywają swój rozkwit i stają się popularną ciekawostką, którą można –  przy odrobinie wiedzy botanicznej z powodzeniem wprowadzić do zajęć z przyrodoznawstwa.

Bratki ogrodowe też są z rodziny fiołkowatych.

O fiołkach

Kwiaty fiołka od dawna wykorzystywane się w kosmetyce i cukiernictwie, nie wszystkim wiadomo jednak, że część nadziemna roślinki jest jadalna, łącznie z zielonymi sercowatymi listkami. Już sama święta Hildegarda zostawiła nam recepturę na olejek, nalewkę i krem fiołkowy,  oraz zachętę do korzystania z fiołków w kuchni.

„Fiołek plasuje się między ciepłem a zimnem, jednak jest umiarkowanie zimny i rośnie za sprawą słodyczy i czystości powietrza,  gdy to po zimie dopiero zaczyna się rozgrzewać” (PHYSICA).

Fiołek Viola – to rodzaj z rodziny Violaceae (fiołkowate) liczący 400–500 gatunków,

rosnących w umiarkowanej i subtropikalnej strefie półkuli północnej.  W Polsce reprezentowany jest przez 22 dziko rosnące gatunki, a 6 z nich najczęściej spotykamy w lasach.  

Wszystkie gatunki fiołka są jadalne przykładowo:

f. wonny Viola odorata w kolorze fioletowym oraz  o purpurowych kwiatach  odmiana 'Rosea’

f. leśny Viola reichenbachiana kolor ciemnoniebieski

f. motylkowaty Viola sororia np. odmiany  ‘Albiflora’ biały , 'Freckles’ biały w ciemnoniebieskie kropeczki, ‘Priceana’ białe z błękitną gardzielą, 'Rubra’ ciemnoróżowy

f. polny Viola arvensis  kremowe lub żółte płatki na bocznych płatkach znajdują się dwie promieniste kreski, na dolnym pięć

f. trójbarwny Viola tricolor czyli bratki polne

f. rogaty Viola cornuta czyli małe pachnące bratki

f. ogrodowy Viola ×wittrockiana czyli bratek ogrodowy

Ale uważaj na  rośliny doniczkowe nieprawidłowo nazywane fiołkami-  cyklamen perski („f.alpejski”) czy sępolia fiołkowa („f. afrykański”) nie są spokrewnione z rodziną fiołka wonnego a cyklamen jest nawet trujący.

Gdzie znaleźć i jak rozpoznać fiołki?

Spacerując wiosną  możesz, nagle poczuć słodki zapach, który złapie Cię za  nos i obróci w miejscu upajając wszystkie zmysły. Wtedy zobaczysz fioletową kępę i od razu poznasz, że to właśnie fiołki wonne. Kwiaty ciemnofioletowe, grzbieciste, dwa płatki u góry, największy z wyraźniejszym prążkowaniem skierowany w dół.  W środku widoczny stożkowaty żółty słupek. Dno kwiatowe skierowane do góry pod łukowato wygiętą łodyżką.

Fiołki wonne rosną w lasach i na łąkach , w zaroślach a nawet na słonecznych nieużytkach.  Nie są pod ochroną,  dlatego jeśli chcesz możesz samodzielnie sobie uzbierać. Jednak Fiołek bagienny Viola uliginosa, torfowy Viola epipsila i mokradłowy Viola stagnina są bardzo rzadko spotykane i dlatego pod ochroną !

Polecam mieć fiołki wonne także  we własnym ogródku, gdyż ich uprawa  jest bardzo prosto. Jeśli raz sprowadzimy je do ogrodu z każdym rokiem będzie ich więcej, nawet w najmniej oczekiwanych miejscach a to za sprawą mrówek, które  roznoszą ich nasiona. Fiołki najbardziej lubią półcień oraz towarzystwo krzewów i drzew. Chociaż cenią żyzną ziemię, bogatą w azot, wystarczy im także zwykła, lekka gleba. Jako byliny są bardzo dobrą rośliną okrywową, ograniczają występowanie chwastów. W zeszłym roku w maju pozyskałam sadzonki z dzierżawionego nieużytku, rozrosły się ładnie i kwitną pod krzewami porzeczek. Jeśli zbierzemy  nasiona, wysiewamy je do gruntu w październiku. Aby młode roślinki nie przemarzły  przed zimą przykrywamy rabatkę gałązkami iglaków. Zbierając z naturalnych stanowisk zrywaj tylko po dwa, trzy liście i tyle samo kwiatów z jednego krzaczka. Kwiaty są potrzebne roślinom do rozmnażania, a owadom służą jako pokarm. Dzięki temu powstaną  nasiona, a w kolejnych latach zakwitną nowe fiołkowe łany. Dobrze jest zbierać po troszku z różnych miejsc, żeby jednak rośliny miały równe szanse na rozmnożenie się.

Jeśli planujemy używać kwiaty w celu spożywania musimy pamiętać o kilku zasadach. Przystępując do zbierania ozdobnych roślin przede wszystkim upewnij się, że posiadasz na ten temat wystarczającą wiedzę, bo łatwo pomylić jadalny gatunek z trującym.

Możesz je zjadać pod warunkiem, że nie były niczym opryskiwane czy zebrane przy mocno uczęszczanych drogach, rosły z dala od zanieczyszczeń i nie były kupione w kwiaciarni. Najlepiej do bezpośredniego spożycia nadają się rośliny urwane w lasach i na łąkach oraz z naszego własnego ogrodu lub zakupione w sklepach ekologicznych. Ta zasada dotyczy wszystkich dzikorosnących roślin jadalnych – im zbierane dalej od dobrodziejstw cywilizacji, tym lepiej.

Kwiaty jadalne powinny być wyraźnie odseparowane od kwiatów ozdobnych, które wymagają stosowania pestycydów, a także są nawożone za pomocą środków pochodzenia organicznego.

Jak smakują fiołki?

Fiołkowi smakosze opowiadają, że kwiaty mają delikatny owocowy smak i piękny fiołkowy aromat. Pachną nieziemsko i słodko – fiołkowo, a smakują owocowo poziomkowo- malinowo. Z  wszystkich fiołków najaromatyczniejszy jest właśnie fiołek wonny. Najbardziej intensywnie i najpiękniej pachną fiołki świeżo zerwane, ale długo zachowują zapach również fiołki kandyzowane. Desery, słodkie dania oraz wypieki z dodatkiem samych płatków, całych kwiatów  lub syropu mają delikatny, kwiatowy smak i zapach. Jednak jest on o wiele mniej intensywny niż na przykład u tych z dodatkiem lawendy lub róży, ale za to wyjątkowy, bo fiołkowy.

Listki fiołków są także smaczne i jadalne, mają delikatny posmak roszponki i podobnie jak liście mniszka, działanie oczyszczające. Najlepiej używać je na świeżo w koktajlach i sałatkach, ale pasują też gotowane – do lekkich zup, dań warzywnych, farszów i sosów, tak samo jak szczaw czy pokrzywa, gdyż jak one zawierają dużo witamin i mikroelementów, szczególnie witaminy C. Dodajemy je posiekane przed samym podaniem, podobnie jak natkę pietruszki, bo jak ona tak samo nie lubią wysokich temperatur.  Najlepsze są młode liście, jednak zbierane w sierpniu też można jeszcze wykorzystać.  

Pamiętaj, że fiołki zawierają kwas salicylowy, więc osoby wrażliwe na salicylany nie powinny się nimi nadmiernie objadać.

Jak zbierać fiołki?

Wiesz już, że wszystkie nadziemne części rośliny, jaką jest fiołek wonny, są jadalne. Zbieramy je do koszyczka lub słoiczka. Nie zakręcamy, aby się nie zaparzyły. Nie ma konieczności dokładnego oddzielania płatków od szypułek, choć same płatki mają delikatniejszy smak.  Zazwyczaj spożywamy sam kwiat lub płatki kwiatów – bez łodyg i liści. Szypułki fiołków są raczej pikantne, czasem do przetworów  lepiej oberwać same płatki.

Fiołki najlepiej zbierać  w suchy, słoneczny dzień rano, po ustąpieniu porannej rosy – wtedy ich zapach jest najbardziej intensywny.

Pączki małe nie do końca rozkwitnięte prawie nie mają zapachu, najbardziej pachną te, które rosną na mocno nasłonecznionym miejscu. 

Po zebraniu rozsypujemy je na białym materiale lub kilku arkuszach ręcznika papierowego, aby potencjalne owady mogły z nich wyemigrować. Przed użyciem raczej ich nie płuczemy w wodzie, ponieważ w ten sposób straci się aromatyczny pyłek.

Fiołkobranie wymaga dużej cierpliwości jednak w żadnym sklepie nie kupisz prawdziwych przetworów fiołkowych. Nie możesz w nich oczekiwać także mocnych aromatycznych zapachów. Aromat ten jest dokładnie taki sam, jak fiołkowy kwiatek – bardzo subtelny i delikatny. Fabrycznie produkowane wszystkie słodycze i przetwory o smaku fiołka są aromatyzowane sztucznie i dlatego mają charakterystyczny „perfumowany” zapach. Nawet perfumy fiołkowe przygotowuje się zupełnie inaczej niż większość perfum. Jest to  maceracja w tłuszczu metodą enfleurage’u, a potem ekstrakcja zimnym etanolem, bo aromat fiołków jest bardzo ulotny.

Jakie są właściwości lecznicze fiołków?

Już od wieków są cennym surowcem wykorzystywanym  w zielarstwie, a używa się w tym celu zebrane kwiaty, liście oraz kłącza. Pozyskuje się je w okresie kwitnienia. Wszystkie części należy wysuszyć, w przewiewnym i koniecznie zacienionym miejscu. Kłącza można również suszyć w temperaturze 50 stopni, używając np. suszarek do grzybów. Gdy dobrze wysuszymy pamiętajmy o odpowiednim przechowywaniu otrzymanego surowca zielarskiego. Najlepsze będą szklane słoje, chroniące zawartość przed szkodliwym wpływem wilgoci. Kwiaty i liście fiołka można w ten sposób przechowywać przez okres około 2 lat, a kłącza nawet do 4 lat, bez utraty leczniczych właściwości.

Fiołek wonny wyróżnia się wśród innych roślin z tej rodziny, unikalnym składem chemicznym. Zawiera wiele korzystnie wpływających na funkcjonowanie organizmu substancji, takich jak:

saponiny są składnikami leków, ale można je powszechnie spotkać w wielu roślinach i tak naturalnie wspomagać walkę o nasze zdrowie,

triterpeny, które  pomagają zachować piękną skórę, poprawiając jej elastyczność i prawidłowe nawilżenie,

śluz roślinny, wchodzący w skład nadającego mu zapach olejku eterycznego.

Warto wspomnieć również o flawonoidach mających działanie antyoksydacyjne oraz przeciwzapalne.

Co można zrobić z fiołków?

sok fiołkowy, miód z fiołkami, fiołkowy cukier, fiołkowe masełko, fiołkowe kostki lodu

Przestudiowałam przepisy wielu miłośników fiołkowych przetworów  i zebrałam pomysły dla Ciebie. ( Muszę Ci się przyznać, że na pierwszym miejscu wśród talentów Gallupa mam właśnie INPUT czyli zbieranie. Jest on w pewnym sensie nieco kłopotliwy dla mojej rodziny ale w dojrzałym wydaniu pozwala dokładnie zbierać i układać wszelkie dane oraz informacje na wybrany temat.)

Spróbowałam z dziećmi przygotować własne specjały zaczynając od tych najprostszych do wspólnego wykonania.

Nie uwierzysz jak wiele tego się uzbierało. Zachęcam Cię także wypróbuj najpierw :

– fiołkową wodę,

– fiołkowe  kostki lodu

– fiołkowe masełko

– fiołkowy cukier

– fiołki w cukrze

– miód z fiołkami

– herbatkę z suszonych fiołków

– napar z ziela i kwiatów fiołków

– ocet fiołkowy do sałatek

– ciasteczka z fiołkami

– fiołkowe czekoladki

– syrop fiołkowy

– fiołkową lemoniadę

– fiołkowy krem

– fiołkowy sorbet

– fiołkowe lody

– galaretkę fiołkową

– fiołki krystalizowane

– fiołki kandyzowane

– fiołkowe lizaki

– fiołkowy mus czekoladowy

oraz bardziej pracochłonne wytwory :

– konfiturę z fiołków ucieraną

– konfiturę z fiołków gotowana

– fiołkową nalewkę

– fiołkowy likier

– fiołkowy poncz

– fiołkowy szampan

– naleśniki z fiołkami

– bezy z fiołkami

– pianki z fiołkami

– makaroniki z fiołkami

– ptysie z kremem fiołkowym

– czekoladowe krążki z fiołkami

– sernik na zimno z fiołkami

– trufle w płatkach fiołka

– blok waniliowy z koziego mleka z kandyzowanymi fiołkami.

Można także fiołki podawać na wytrawnie jako:

– dziką jajecznicę z fiołkami

– sałatkę z listków fiołka

– sałatkę z kozim serem, awokado i fiołkami

– kanapeczki z jadalnymi kwiatami.

fiołkowe ciasteczka, sól fiołkowa, herbatka z suszonych fiołków, nalewka fiołkowa

A jak zabraknie Ci już pomysłów na fiołki w kuchni to jest jeszcze kilka na fiołki w kosmetykach:

– sól do kąpieli z fiołkami

– cukrowy peeling fiołkowy

– fiołkowe kule do kąpieli

– fiołkowy tonik

– fiołkowy puder

– fiołkowy krem

– fiołkowy hydrolat mrożony

– fiołkowy macerat z oleju

Dodatkowo jeśli lubisz recykling możesz stworzyć, wykorzystując makulaturę swój własny  papier czerpany z fiołkami.

Bardzo wciągnął mnie temat fiołkowych przetworów. Pomysłów wystarczy nam na kolejne wiosny. Opracowuję ebooka ze szczegółowymi przepisami jak krok po kroku przeprowadzić zajęcia z fiołkiem wonnym w tle.

Jeśli i dla Ciebie temat wydaje się ciekawy- daj znać w komentarzu a osobiście podeślę Ci informacje gdy będzie już gotowy.